‘Straks kunnen journalisten alleen nog anonieme bronnen vinden’ 

In welke mate ervaren journalisten juridische druk, en hebben hoofdredacties de capaciteit om daartegen op te treden? PersVeilig onderzocht het, in samenwerking met Ipsos. Tijdens het Nederlands Journalistiek Festival presenteerde PersVeilig de resultaten. Onderzoeksjournalist Nikki Brands (FTM), advocaat Nienke de Bruijn (The Firewall), hoofdredacteur Perry Feenstra (FD) en onderzoeksjournalist Bram Logger (freelance, Spit) spraken onder leiding van Isabella Prins over de uitkomsten. 

Meer dan de helft van de journalisten heeft ooit juridische druk ervaren tijdens het werk. Voor Nikki Brands was dat zelfs heel recent: ‘Afgelopen woensdag ontving ik weer een advocatenbrief. Jaarlijks gebeurt dit bij ongeveer drie verschillende verhalen.’ Vaak gaat het om eisen tot rectificatie of dreigementen met schadeclaims. ‘Je went eraan, maar het blijft vervelend’, zegt ze. ‘Follow the Money heeft een vaste advocaat die helpt bij juridische dreigingen.’ 

Voldoende bescherming?

Uit het onderzoek blijkt dat 67 procent van de journalisten in loondienst vindt dat hun werkgever voldoende maatregelen neemt ter bescherming. Perry Feenstra schrikt van dit cijfer: ‘Een derde vindt dus van niet. Dat is voor mij onbestaanbaar.’ Nog alarmerender is dat slechts 27 procent van de freelancers aangeeft zich beschermd te voelen door opdrachtgevers. Feenstra: ‘Als hoofdredacteur zal ook altijd voor de freelancers staan. Wat in mijn krant staat, is mijn verantwoordelijkheid.’ 

Bram Logger vertelt hoe in zijn geval De Groene Amsterdammer inderdaad als opdrachtgever een juridisch conflict betaalde. De vraag is alleen of je als freelancer vervolgens durft door te gaan met het onderwerp. Logger: ‘We wilden het onderzoek wel voortzetten, maar dan zal er toch eerst een soort garantiefonds moeten zijn voor freelancers waar je kunt aankloppen voor geld voor een advocaat of juridische steun.’ 

Jaren wachten

Een bedrijf, overheid of particulier kan een medium voor de rechter dagen om rectificatie af te dwingen. ‘Dat is een kort geding’, legt Nienke de Bruijn uit. Daarna kan nog een bodemprocedure volgen over aansprakelijkheid en nog een procedure over de hoogte van een schadevergoeding. ‘Die procedures kunnen jaren duren. En je kunt er een tijd mee wachten.’ 

Feenstra herkent dit, het FD moest eens een artikel rectificeren na een kort geding van een ondernemer. ‘De bodemprocedure is nooit gekomen, maar als deze ondernemer weer boos wordt, kan hij op basis van die rectificatie-uitspraak alsnog zo’n procedure beginnen voor een schadevergoeding. Je kunt wel stoer zeggen: ik laat me niet intimideren, maar dat is onzin. Die procedure hangt toch als dreiging in de lucht.’ 

Zelfcensuur

Juridische dreiging leidt tot zelfcensuur, niet alleen bij journalisten, maar ook bij wetenschappers en hoogleraren, zegt De Bruijn: ‘Zij durven niet meer mee te werken aan publicaties. Als journalist kun je dan nauwelijks meer bronnen vinden die niet anoniem willen blijven. Dat is een groot probleem voor het democratisch debat.’ 

Feenstra schetst nog een ander vorm van censuur: ‘Stel, NRC heeft een primeur en FD wil dat overnemen. En dan belt er een advocaat om te zeggen: pas maar op, ik neem je te grazen als je dat doet’, zegt Feenstra. ‘Ik kan me voorstellen dat ik dan denk: het is mijn verhaal niet, ik schrijf op basis van NRC, ik haal het er voor de zekerheid wel af. Maar dan ondergraaf ik dus de NRC-journalisten. Daar moeten we ons niet voor laten gebruiken.’ 

Strijdbaar

Bijna de helft van de journalisten die juridische druk ervaren, gaven in het onderzoek aan dat dit een negatieve invloed heeft gehad op het werkplezier. Dat herkennen de aanwezige journalisten. ‘Al kan ik ook strijdbaar worden’, zegt Brands, ‘als mensen zonder inhoudelijke reden een procedure beginnen.’ Voor Logger ligt dat ingewikkelder: ‘Als freelancer krijg je het toch allemaal persoonlijk op je bord.’ 

Feenstra noemt één klein positief gevolg van het feit dat journalistiek onder een juridisch vergrootglas ligt: ‘We zijn voorzichtiger geworden, maar daardoor ook beter, degelijker en soms eerlijker naar de persoon in de spotlight.’

Tekst: Jolanda van de Beld
Foto: Paul Teixeira